Persian Arabic English French German Japanese

سایت حقوقی محمد حسنی

 

 

اساسنامه موسسه حقوقی عدل فردوسی

شماره ثبت : 27794

ارائه كليه خدمات حقوقی و به عنوان مشاوره حقوقی و انجام كليه امور وکالت در مراجع قضایی -اداری - مالی - ثبتی - دادگاه‌های خانواده - شهرداریها و کمیسیون های آن به ویژه کمیسیون ماده پنج -دادگاه های عمومي و انقلاب و مراجع مربوط به تعزیرات حکومتی- مراجع مالیاتی و کمیسیون های آن - هیئت هاي تحت پوشش وزارت کار و امور اجتماعی ودیوان عدالت اداری- همچنین ارائه كليه خدمات حقوقی شامل مشاوره وهمچنين انجام كليه امور وکالت از طرف خارجیان در مراجع داخلی مطابق با ضوابط و قوانین موضوعه و موازین حقوقی بین الملل و انجام امور داوری اعم از داخل و بین المللی

 
 
 
 

درصورتی که نیاز به وکیل دارید می توانید به موسسه حقوقی عدل فردوسی مراجعه نمایید. موسسه حقوقی عدل فردوسی با قبول کلیه دعاوی دادگستری از جمله کیفری ، حقوقی ، خانواده ، امور شهرداری ها ، دیوان عدالت اداری ، ثبتی ، ملکی و سایر دعاوی دادگستری درخدمت هموطنان عزیز می باشد.

آدرس : تهران ، خیابان انقلاب اسلامی ، بین میدان فردوسی و لاله زار ، پلاک 630 ، واحد 9 -تلفن تماس تهران: 66342315 

وب سایت موسسه : ferdose.ir

راهبردهای سازمان ملل متحد در جنگ ایران و عراق

اشاره

سازمان ملل متحد در جنگ عراق علیه ایران، به زعم خویش در جهت انجام وظیفه اصلی خویش، یعنی محفوظ داشتن نسل های آینده از خطر و بلای جنگ، حفظ صلح و امنیت بین المللی و جلوگیری از تهدیدات علیه صلح، به اتخاذ و اجرای تصمیمات متعدد مبادرت ورزید . (۱)

با نگاهی به مجموعه فعالیت های سازمان ملل، که در این رابطه به عمل آورده، به وضوح آشکار است که شورای امنیت، دبیر کل (۲) و مجمع عمومی تلاش های زیادی مبذول داشتند . (۳) اگرچه تلاش های این سه رکن مستقل از هم اتخاذ می شدند، ولی به دلیل پیوندهای تشکیلاتی و یکسان بودن شرایط حاکم بر سه رکن، تفاوت چندانی در سیاست های آن ها دیده نمی شود . همچنین این فعالیت ها با تاثیر از شرایط موجود منطقه ای و جهانی، از فراز و نشیب های فراوانی برخوردار بود، (۴) ولی در هر صورت، زمینه های پذیرش قطعنامه از سوی دو دولت عراق و ایران را پس از ۸ سال جنگ فراهم آوردند . اینک پس از گذشت بیش از یک دهه از پایان جنگ و پذیرش قطعنامه سازمان ملل از سوی ایران و در آستانه سالگرد آغاز جنگ تحمیلی، این پرونده را بازخوانی می کنیم:

الف . مواضع شورای امنیت سازمان ملل متحد در جنگ عراق علیه ایران

شورای امنیت سازمان ملل متحد یک روز پس از حمله سراسری عراق علیه ایران، اولین اقدامش را در قبال جنگ با صدور بیانیه ۲۳ سپتامبر ۱۹۸۰ (۱ مهر ۱۳۵۹) به انجام رسانید و ۵ روز پس از آن، نخستین قطعنامه خود را صادر کرد . (۵) این روند با صدور ۸ قطعنامه و بیش از ۱۵ بیانیه دیگر ادامه یافت . این قطعنامه ها و بیانیه ها عمدتا جنبه توصیه داشتند، (۶) ولی قطعنامه ۵۹۸ یک استثنا در این مورد است; زیرا این قطعنامه یک تصمیم با پیشنهادهای اجرایی برای پایان دادن به جنگ ۲۸۸۷ روزه عراق علیه ایران به شمار می رود .

۱ . اقدامات شورای امنیت در نخستین سال جنگ

در پی درخواست مکتوب ۲۳ سپتامبر ۱۹۸۰ (۱ مهر ۱۳۵۹) دبیر کل، شورای امنیت ضمن مشورت با اعضا، اولین موضع گیری خود در مورد جنگ ایران و عراق را تحت عنوان «بیانیه » اعلام داشت، و طی آن، نگرانی عمیق خود را از گسترش احتمالی این برخورد (۷) ابراز داشت و از طرفین خواست از هرگونه اقدامی که منجر به وخیم تر شدن اوضاع شود، خودداری نمایند و اختلافات خود را از طریق راه های مسالمت آمیز حل و فصل کنند . همچنین از پیشنهاد و به کارگیری مساعی جمیله، (۸) که از سوی دبیر کل برای پایان دادن به جنگ مطرح شده است، حمایت کرد . (۹)

شورای امنیت به دنبال تقاضای ۲۵ سپتامبر ۱۹۸۰ (۳ مهر ۱۳۵۹) دبیر کل، در ۲۶ و ۲۸ سپتامبر (۴ و ۶ مهر) تشکیل جلسه داد و نخستین قطعنامه خود را به اتفاق آراء و در جلسه شماره ۲۲۴۸ تحت عنوان «قطعنامه ۴۷۹» به تصویب رساند . این قطعنامه دارای ۵ ماده بود و موضوع جنگ را تحت عنوان «وضعیت میان ایران و عراق » مورد بررسی قرار داد .

در این قطعنامه، ضمن یاداوری تعهد کشورهای عضو به حل و فصل مسالمت آمیز اختلافات و عدم توسل به زور و سؤولیت شورای امنیت در حفظ صلح و امنیت بین المللی و با ابراز تاسف عمیق از وضعیت وخیم رو به گسترش بین ایران و عراق، از طرفین خواست از به کار بردن بیش تر زور خودداری کرده، اختلافات خود را از طریق مسالمت آمیز حل نمایند و نیز از هرگونه پیشنهاد مناسبی که می تواند منجر به صلح شود، استقبال کنند . همچنین از عموم کشورها تقاضا کرد که از هرگونه اقدامی که منجر به تشدید منازعه می شود، بپرهیزند . در ضمن، از کوشش های دبیر کل و مجددا از پیشنهادش در مورد به کارگیری مساعی جمیله برای حل وضعیت موجود بین ایران و عراق پشتیبانی کرد و از وی خواست نتایج اقدامات خود را ظرف مدت ۴۸ ساعت به شورای امنیت گزارش دهد . در پایان جلسه، رئیس تونسی شورای امنیت، (۱۰) منازعه بین ایران و عراق را یک تهدید واقعی برای صلح و امنیت بین المللی قلمداد نمود . (۱۱)

در فاصله ۱۵ تا ۲۹ اکتبر ۱۹۸۰ (۲۲ مهر تا ۱۶ آبان ۱۳۵۹) شورای امنیت ۵ جلسه دیگر در مورد جنگ تشکیل داد که هیچ یک منجر به صدور قطعنامه یا بیانیه ای نگردید . در جلسه ۱۵ اکتبر، سعدون حمادی، وزیر امور خارجه عراق، و در جلسه ۱۷ اکتبر شهید محمدعلی رجایی، نخست وزیر وقت ایران، (۱۲) به تفصیل، نقطه نظرات دولت های خویش در مورد ریشه های جنگ ایران و عراق را مطرح نمودند . (۱۳) سرانجام، شورای امنیت پس از بررسی های لازم در ۵ نوامبر ۱۹۸۰ (۱۴ آبان ۱۳۵۹) بیانیه ای صادر کرد و از تلاش های دبیر کل و پیشنهاد او مبنی بر تعیین و اعزام نماینده ای برای مذاکره با دو دولت ایران و عراق حمایت کرد (۱۴) و از دبیر کل خواست نتیجه اقدامات خود را در این مورد به اطلاع شورای امنیت برساند .

۲ . موضع گیری های شورای امنیت درسال ۱۹۸۲/۱۳۶۱

شورای امنیت پس از صدور بیانیه ۵ نوامبر ۱۹۸۰ (۱۴ آبان ۱۳۵۹) در یک سکوت سنگین فرو رفت تا سرانجام، پس از ۲۱ ماه و ۱۵ روز – یعنی در ۱۲ ژوئن ۱۹۸۲ (۲۱ تیر ۱۳۶۱) – در جلسه ۲۳۸۳ خود، قطعنامه ۵۱۴ را در باره جنگ صادر کرد . (۱۵) جلسه شورا به خواست کشور اردن و حمایت امریکا تشکیل گردید (۱۶) و به اتفاق آراء، قطعنامه مزبور را به تصویب رساند . در این قطعنامه، ضمن ابراز نگرانی از ادامه وضعیت میان ایران و عراق، (۱۷) از خسارات مادی و معنوی ناشی از آن و تهدیدی که متوجه صلح شده یاد گردیده است . از نکات جدیدی که در این قطعنامه آمده است، می توان به یاداوری قطعنامه ۴۷۹ و بیانیه ۵ نوامبر ۱۹۸۰ (۱۴ آبان ۱۳۵۹) شورا و توجه به کوشش های میانجیگری دبیر کل، جنبش عدم تعهد و سازمان کنفرانس اسلامی اشاره کرد . این قطعنامه همچنین خواستار آتش بس و خاتمه فوری کلیه عملیات نظامی، عقب نشینی نیروها به مرزهای شناخته شده بین المللی، هماهنگی بین کوشش های میانجیگری تحت نظارت دبیر کل برای حصول به یک راه حل جامع، عادلانه و شرافتمندانه متکی بر اصول منشور ملل متحد و اصول روابط بین المللی (۱۸) قابل قبول برای طرفین و پرهیز کلیه کشورها از اقدامات تشدیدکننده منازعه گردید و تصمیم شورای امنیت مبنی بر اعزام گروهی از ناظران سازمان ملل متحد، برای تایید، تحکیم و نظارت بر آتش بس و عقب نشینی نیروها را اعلام کرد .

در ۱۵ ژوئیه ۱۹۸۲ (۲۴ تیر ۱۳۶۱) رئیس شورای امنیت به نمایندگی از اعضا، بیانیه ای را منتشر ساخت و در آن نگرانی شورای امنیت از عدم اجرای قطعنامه ۵۱۴ را مطرح کرد و در ضمن، خواستار حل مسالمت آمیز منازعه ایران و عراق گردید . این بیانیه نیز مورد قبول ایران قرار نگرفت . متعاقب آن و بر اساس تقاضای مورخ ۱ اکتبر ۱۹۸۲ (۹ مهر ۱۳۶۱) نماینده عراق در سازمان ملل متحد، شورای امنیت تشکیل جلسه داد (۱۹) و قطعنامه ۵۲۲ را در جلسه ۲۳۹۹، که در ۴ اکتبر ۱۹۸۲ (۱۲ مهر ۱۳۶۱) برگزار شد، به اتفاق آراء به تصویب رساند . در این قطعنامه، همانند قطعنامه ها و بیانیه های پیشین، ابتدا به ابراز تاسف از ادامه مناقشه و خسارات سنگین انسانی و تهدیدی، که این مناقشه متوجه صلح و امنیت بین المللی کرده است و نیز به تایید و تاکید بر قطعنامه ها و بیانیه های گذشته و گزارش ۱۵ جولای ۱۹۸۲ (۲۴ تیر ۱۳۶۱) (۲۰) پرداخت، سپس خواستار آتش بس فوری و خاتمه عملیات جنگی و بازگشت نیروهای نظامی به مرزهای شناخته شده بین المللی گردید و به صورت تلویحی از اقدام عراق در پذیرش قطعنامه استقبال و از طرف دیگر، یعنی ایران، خواست که به اقدام مشابه دست زند . (۲۱) همچنین شورا بر اجرای بدون تاخیر تصمیم خویش مبنی بر اعزام گروه ناظران سازمان ملل متحد و لزوم ادامه کوشش های میانجیگرانه تاکید ورزید . همچنین مجددا از کشورها خواست از اقداماتی که موجب طولانی شدن جنگ می شود پرهیز نمایند و زمینه تسهیل اجرای قطعنامه را فراهم آورند . این قطعنامه از دبیرکل نیز تقاضا نمود که ظرف مدت ۷۲ ساعت گزارش خود را در اجرای این قطعنامه تسلیم شورا کند .

۳ . تلاش های شورای امنیت در سال ۸۴ – ۱۹۸۳/۶۴ – ۱۳۶۳

رئیس شورای امنیت در سال ۱۹۸۳/۱۳۶۳ طی یک بیانیه جدید، آتش بس فوری، عقب نشینی نیروهای نظامی به مرزهای شناخته شده بین المللی و حل و فصل صلح آمیز جنگ را از طرفین درخواست کرد . این بیانیه مطلب جدیدی نسبت به قطعنامه ها و بیانیه های قبلی شورای امنیت نداشت . شورای امنیت متاثر از عملیات های موفقیت آمیز نیروهای مسلح ایران، (۲۲) برای صدور قطعنامه جدید (۲۳) در تاریخ ۳۱ اکتبر ۱۹۸۳ (۹ آبان ۱۳۶۲) جلسه شماره ۲۴۹۳ خود را تشکیل داد و قطعنامه ۵۴۰ را با ۱۲ رای موافق و سه رای ممتنع پاکستان، نیکاراگوئه و مالت به تصویب رساند . (۲۴) در این قطعنامه، مطابق شیوه قبلی شورای امنیت، بر قطعنامه ها و بیانیه های گذشته شورا تاکید شد . قطعنامه ۵۴۰ حاوی نکات جدیدی نیزبود; همچون محکوم ساختن نقض حقوق انسانی و بشردوستانه مغایر با کنوانسیون های ۱۹۴۹/۱۳۲۸ ژنو، (۲۵) در خواست از ایران و عراق به رعایت احترام به حق و آزادی کشتی رانی و بازرگانی در آب های بین المللی، پرهیز از حمله به تاسیسات و بنادر دور از ساحل، و خودداری از هرگونه اقدامی که صلح و امنیت دریایی منطقه را به خطر می اندازد .

در پی تایید هیات اعزامی سازمان ملل به منطقه درگیری ایران و عراق مبنی بر کاربرد سلاح شیمیایی توسط عراق، دبیر کل گزارش هیات را به شورای امنیت تحویل داد و شورا ضمن صدور بیانیه ای در ۳۰ مارس ۱۹۸۴ (۱۰ فروردین ۱۳۶۳) بدون ذکر نام کشور عراق، کاربرد سلاح شیمیایی را برای اولین بار (۲۶) در جنگ ایران و عراق قویا محکوم کرد .

شورای همکاری خلیج فارس در تاریخ ۲۱ مه ۱۹۸۴ (۳۱ اردیبهشت ۱۳۶۳) نسبت به تجاوز و نقض حقوق و آزادی کشتی رانی از سوی ایران در حمله به کشتی ها در خلیج فارس به شورای امنیت سازمان ملل متحد شکایت کرد . بر این اساس، شورای امنیت ضمن تشکیل جلسات متعدد، در نهایت در جلسه ۲۵۴۶ مورخ ۱ ژوئیه ۱۹۸۴ (۱۱ خرداد ۱۳۶۳) با ۱۳ رای موافق و ۲ رای ممتنع قطعنامه ۵۵۲ را تصویب کرد . در این قطعنامه، با یاداوری تعهد کشورهای عضو در رعایت حسن همجواری، احترام به اهداف و اصول منشور ملل متحد، عدم توسل به زور علیه تمامیت ارضی و اهمیتی که خلیج فارس در صلح و امنیت بین المللی و ثبات اقتصاد جهانی ایفا می کند، از کشورهای درگیر خواست بر اساس حقوق بین الملل، حق کشتی رانی آزاد و تمامیت ارضی کشورهایی را که طرف مخاصمه و درگیری نیستند، محترم بشمارند . (۲۷) همچنین خواهان توقف فوری هرگونه حمله به کشتی ها شد و حمله به کشتی ها را نیز محکوم کرد . در بند ۶ قطعنامه ذکر شد که چنانچه مفاد این قطعنامه رعایت نگردد، شورا به بررسی اقدامات مؤثری که اجرای آزاد کشتی رانی را تضمین نماید، خواهد پرداخت .

پس از صدور قطعنامه ۵۵۲ شورای امنیت تا پایان سال ۱۹۸۴/۱۳۶۳ به استثنای بیانیه ۱۹ ژوئن (۲۶ خرداد) اقدام دیگری انجام نداد . در این بیانیه، شورای امنیت تصمیم دبیر کل مبنی بر اعزام دو هیات به ایران و عراق برای بررسی اتهام حمله به مناطق مسکونی را تایید و تنفیذ کرد . (۲۸)

۴ . بیانیه های منتشرشده شورای امنیت در سال ۱۹۸۵/۱۳۶۴

شورای امنیت در سال ۱۹۸۵/۱۳۶۴ قطعنامه ای صادر نکرد و فقط اقدام به صدور ۳ بیانیه کرد . در اولین بیانیه، که در ۵ مارس (۱۴ اسفند) منتشر شد، از طرفین خواست که از حمله به مناطق مسکونی دست بردارند و به توافقی که با دبیر کل در این زمینه انجام داده اند، احترام بگذارند . بار دیگر، شورای امنیت در ۱۵ مارس (۲۴ اسفند) در دومین بیانیه خویش، خواستار اجرای توافق عدم حمله به مناطق مسکونی و نیز کوشش برای یافتن راه حل مسالمت آمیز در منازعه گردید . شورای امنیت سومین بیانیه خود را در ۲۵ آوریل (۵ اردیبهشت) صادر کرد . در این تاریخ، نظر شورا بار دیگر متوجه به کارگیری سلاح شیمیایی در جنگ ایران و عراق شد . بر این اساس، با صدور بیانیه مزبور، کاربرد سلاح شیمیایی علیه نیروهای ایرانی را بدون ذکر نام کشور عراق، قویا محکوم کرد . مهم ترین علت صدور این بیانیه را با توجه به لحن محکمی که داشت، فشار غیر مستقیم بر عراق به منظور پذیرش طرح ۸ ماده ای دبیر کل دانسته اند . (۲۹)

۵ . کوشش های شورای امنیت در سال ۱۹۸۶/۱۳۶۵: (۳۰)

عملیات والفجر ۸ که در تاریخ ۲۰ بهمن ۱۳۶۴ از سوی ایران انجام شد، منجر به ورود نیروهای ایرانی به «فاو» گردید و ارتباط دریایی عراق را قطع کرد و قوای ایرانی را به مرزهای کویت و شهر بصره عراق بسیار نزدیک ساخت . متعاقب آن عراق و اتحادیه عرب (۳۱) از شورای امنیت درخواست کردند (۳۲) که برای رسیدگی به موضوع جنگ تشکیل جلسه دهد . شورای امنیت در ۲۴ فوریه ۱۹۸۶ (۵ اسفند ۱۳۶۴) جلسه ۲۶۶۶ خود را تشکیل داد و قطعنامه ۵۲۸ را به اتفاق آراء به تصویب رساند . از نکات جدیدی که در این قطعنامه به چشم می خورند، می توان به موضوعاتی همچون اشاره شورا به تلاش ۶ ساله اش در مورد وضعیت ایران و عراق، یاداوری امضای پروتکل منع استفاده از گازهای خفه کننده، سمی یا سایر گازها و سلاح های میکروبی در جنگ، (۳۳) تاکید بر اصل غیر قابل تصرف بودن اراضی از راه زور اشاره کرد . همچنین شورای امنیت از اقدامات اولیه ای (۳۴) که سبب منازعه گردیدند و نیز از شدت یافتن منازعه و بمباران مراکز مسکونی، کشتی ها و هواپیماهای غیر نظامی ابراز تاسف کرد و از طرفین خواست با قطع بی درنگ کلیه مخاصمات، آتش بس فوری را به مرحله اجرا بگذارند و سپس به مبادله اسرا با همکاری کمیته بین المللی صلیب سرخ بپردازند .

شورای امنیت در ادامه کوشش هایش در مورد جنگ ایران و عراق، در تاریخ ۲۱ مارس ۱۹۸۶ (۱ فروردین ۱۳۶۵) بر اساس گزارش متخصصان علوم پزشکی اعزامی از سوی سازمان ملل متحد، بیانیه ای صادر کرد که در آن برای اولین بار، با ذکر نام کشور «عراق » ، کاربرد سلاح شیمیایی توسط آن کشور علیه نیروهای ایرانی را محکوم نمود . همچنین در این بیانیه، ادامه درگیری طرفین محکوم گردید . شورای امنیت در مورخ ۲۹ اوت ۱۹۸۶ (۷ شهریور ۱۳۶۵) ضمن صدور بیانیه ای دیگر، از افزایش احتمالی دامنه درگیری و گسترش حمله به کشتی های تجاری و مناطق غیر نظامی ابراز نگرانی کرد و از تلاش های مداوم دبیر کل، به ویژه در زمینه عدم به کارگیری سلاح های شیمیایی و نیز از اعلام دو کشور ایران و عراق مبنی بر خودداری از حمله به مناطق مسکونی حمایت کرد . (۳۵)

شورای امنیت به درخواست اتحادیه عرب – که از اعلام «ایران » مبنی بر تصمیم به دست زدن به عملیات سرنوشت ساز بیمناک بودند – از آغاز اکتبر ۱۹۸۶ (۸ مهر ۱۳۶۵) بحث خود را در مورد درگیری عراق و ایران شروع کرد . در جلسه سوم اکتبر (۱۱ مهر)، دبیر کل طی سخنانی نگرانی عمیق جامعه جهانی را از روند ادامه و توسعه منازعه ابراز داشت . (۳۶) سرانجام، شورای امنیت در جلسه ۲۷۱۳ خود، به اتفاق آرا، قطعنامه ۵۸۸ را در تاریخ ۸ اکتبر ۱۹۸۶ (۱۶ مهر ۱۳۶۵) صادر نمود . شورای امنیت در دو قطعنامه ۵۵۲ و ۵۸۲ به قطعنامه ها و بیانیه های گذشته خویش اشاره ای نکرد . این روند در قطعنامه ۵۸۸ هم ادامه یافت، با این تفاوت که در قطعنامه جدید، از دو کشور ایران و عراق خواسته شد که بدون درنگ، قطعنامه ۵۸۲ را به مرحله اجرا بگذارد . همچنین از دبیر کل خواست با مشورت طرفین منازعه، بر شدت فعالیت هایش در اجرای قطعنامه ۵۸۲ بیفزاید . این قطعنامه به استثنای نکات مزبور، حاوی مطلب جدید دیگری نبود . (۳۷)

شورای امنیت پس از دریافت گزارش جدید دبیر کل در مورد تازه ترین مواضع دو دولت ایران و عراق نسبت به قطعنامه ۵۸۲ و ۵۸۸ و طرح ۸ ماده ای دبیر کل، تشکیل جلسه داد . این جلسه، که در ۲۲ دسامبر ۱۹۸۶ (۳۱ شهریور ۱۳۶۵) منعقد شد، منجر به صدور بیانیه ای گردید که در آن به تکرار موضوعاتی همچون ابراز نگرانی عمیق از وضعیت وخیم موجود بین ایران و عراق، اظهار تاسف از نقض قوانین انسان دوستانه بین المللی، درخواست از طرفین برای اجرای قطعنامه های ۵۸۲ و ۵۸۸، تصمیم شورا به حل و فصل مسالمت آمیز اختلاف موجود، ادامه کوشش دبیر کل در حل منازعه و مانند آن پرداخت . ایران در پاسخ به این بیانیه، همانند آنچه در مورد قطعنامه ۵۸۸ اعلام کرده بود، مجددا اعلام داشت: بخشی از قطعنامه ۵۸۲ و ۵۸۸ و بیانیه ۲۲ دسامبر ۱۹۸۶ (۳۱ شهریور ۱۳۶۵) را، که ناظر بر خاتمه مخاصمات بدون تعیین متجاوز است، نمی پذیرد . (۳۸)

۶ . مواضع شورای امنیت در سال ۱۹۸۷/۱۳۶۶

در پی اعلام دبیر کل، مبنی بر این که حاضر است نظراتش را در اختیار شورای امنیت بگذارد تا آن شورا بتواند به مبنایی که مورد قبول طرفین برای مذاکره باشد، دست یابد، شورا ضمن پاسخ مثبت به این درخواست، از فوریه ۱۹۸۷ (بهمن ۱۳۶۶) یک گروه کاری مشترک و سازمان یافته مرکب از اعضای دایمی شورا برای پایان بخشیدن به منازعه ایران و عراق تشکیل داد . درپی آن، در ۱۶ ژانویه، بیانیه ای از سوی شورا منتشر شد که حاکی از نگرانی شورا در توسعه خصومت موجود بود و نیز از طرفین خواست قطعنامه های ۵۸۲ و ۵۸۸ را به مرحله اجرا گذارد . در ضمن، از تلاش های دبیر کل در فراهم آوردن رضایت طرفین برای اجرای قطعنامه های مزبور قدردانی کرد . در ۱۴ مه ۱۹۸۷ (۲۴ فروردین ۱۳۶۶) شورای امنیت در پی تایید مجدد کاربرد سلاح شیمیایی توسط عراق علیه ایران، برای بار دیگر، طولانی شدن درگیری و استفاده مکرر از سلاح شیمیایی را محکوم کرد . اما در هر صورت، بر اثر تلاش گروه مزبور، پیش نویس یک قطعنامه جدید، که حاوی نکات جدیدی بود، در تاریخ ۲۱ ژوئن ۱۹۸۷ (۳۱ خرداد ۱۳۶۶) فراهم آمد .

شورای امنیت پس از مشورت های فراوان در مورد پیش نویس مذکور، سرانجام در جلسه ۲۷۵۰ مورخ ۲۰ ژوئیه ۱۹۸۷ (۲۹ تیر ۱۳۶۶) با تاکید بر مواد ۳۹ و ۴۰ منشور ملل متحد، (۳۹) مفصل ترین، اجرائی ترین و آمرانه ترین قطعنامه (۴۰) را تحت عنوان «قطعنامه ۵۹۸» به تصویب رساند . (۴۱) در مقدمه این قطعنامه، بر لزوم اجرای قطعنامه ۵۸۲ تاکید شد و از عدم توجه به درخواست های گذشته اش از سوی ایران و عراق و آغاز، ادامه و گسترش منازعه و بمباران مراکز مسکونی غیر نظامی، حملات به کشتی ها و هواپیماها، نقض قوانین بین المللی و کاربرد سلاح های شیمیائی ابراز تاسف کرد و ضرورت اتمام اقدامات نظامی بین طرفین و ایجاد یک راه حل جامع، عادلانه و شرافتمندانه و پایدار را گوشزد نمود و مفاد منشور ملل متحد در مورد حل مسالمت آمیز اختلافات بین المللی را یاداوری کرد . در بخش اجرایی قطعنامه، (۴۲) شورای امنیت خواستار عقب نشینی نیروهای دو طرف به مرزهای شناخته شده بین المللی و رعایت آتش بس همه جانبه به عنوان نخستین گام در جهت حل و فصل مناقشه گردید . همچنین از طرفین واست بدون تاخیر، پس از برقراری آتش بس، نسبت به اجرای آزادسازی اسرا اقدام نمایند و با دبیرکل در تلاش برای اجرای قطعنامه و دست یابی به یک راه حل جامع، عادلانه و شرافتمندانه و مورد قبول طرفین، همکاری کنند . این قطعنامه از دبیر کل تقاضا کرد که پس از مشورت با طرفین، زمینه های حل و فصل مناقشه را فراهم آورد . قطعنامه مزبور سه گروه کارشناسی برای امور ذیل پیش بینی کرد:

۱ . نظارت، بررسی و تایید آتش بس و عقب نشینی; ۲ . تعیین شروع کننده جنگ; ۳ . مطالعه موضوع بازسازی .

موضع ایران در قبال قطعنامه ۵۹۸، نه رد و نه تائید آن بود و این موضع گیری تا پذیرش قطعنامه از سوی ایران ادامه یافت . علت این موضع گیری آن بود که این قطعنامه برخی از نظرات ایران را تامین کرده بود (مانند تعیین متجاوز)، اما در عین حال، به عمده ترین خواست ایران یعنی شناسایی متجاوز قبل از آتش بس و عقب نشینی نیروها توجهی نشد . اما عراق (۴۳) در ۲۲ ژوئیه ۱۹۸۷ (۳۱ تیر ۱۳۶۶) یعنی دو روز پس از تصویب قطعنامه، پس از تشکیل جلسه شورای فرمان دهی انقلاب و رهبری حزب «بعث » ، قطعنامه ۵۹۸ را پذیرفت . در ۲۳ ژوئیه (۱ مرداد) وزیر امور خارجه عراق موضع جدید دولتش را به دبیرکل اطلاع داد و در ۱۴ اوت (۲۳ مرداد) همان سال، عراق رسما قطعنامه ۵۹۸ را پذیرفت . (۴۴) رئیس شورا طی بیانیه ای که در ۱۱ دسامبر (۲۰ بهمن ۱۳۶۶) صادر کرد، قطعنامه ۵۹۸ را تنها راه حل وصول به حل جامع، عادلانه، شرافتمندانه و پایدار منازعه ایران و عراق عنوان کرد و بدین وسیله، راه را بر تغییر و جابه جایی مواد قطعنامه ۵۹۸ بست . (۴۵) در ۲۴ دسامبر ۱۹۸۷ (۳ اسفند ۱۳۶۶) نیز به تعهد و پای بندی اعضای شورا به اجرای قطعنامه ۵۹۸ اشاره کرد .

۷ . اقدامات شورای امنیت در آخرین سال جنگ

شورای امنیت در سال ۱۹۸۸/۱۳۶۷ همچنان به اقداماتش برای پایان بخشیدن به جنگ ایران و عراق ادامه داد . بر این اساس، شورای امنیت در ۱۶ مارس ۱۹۸۸ (۲۵ اسفند ۱۳۶۷) در بحث منازعه عراق و ایران، از تلاش های دبیرکل برای حل و فصل قطعنامه ۵۹۸ پشتیبانی نمود و در ۸ آوریل (۱۹ فروردین) همین سال، مواضع ایران و عراق در خصوص قطعنامه را مورد بررسی قرار داد . تایید هیات اعزامی دبیر کل مبنی بر کاربرد سلاح شیمیایی در منازعه ایران و عراق و ارسال گزارش آن به شورا توسط دبیر کل در تاریخ ۲۵ آوریل ۱۹۸۸ (۱۵ اردیبهشت ۱۳۶۷) منجر به صدور قطعنامه ۶۱۲ در جلسه ۲۸۱۲ مورخ ۹ مه ۱۹۸۸ (۱۹ اردیبهشت ۱۳۶۷) به اتفاق آراء گردید . در این قطعنامه، استفاده از سلاح های شیمیایی در منازعه ایران و عراق مغایر پروتکل ۱۹۴۹/۱۳۲۸ دانسته شد و به شدت محکوم گردید . همچنین خواهان رعایت این پروتکل شد و بر ضرورت رعایت آن تاکید ورزید و از کشورهای دیگر خواست بر اعمال کنترل در صدور تولیدات شیمیایی، که در ساخت سلاح های شیمیایی مورد استفاده قرار می گیرند، بیفزایند .

شورای امنیت سه روز پیش از پذیرش قطعنامه از سوی ایران، برای بررسی شکایت (۴۶) ایران از امریکا در مورد ساقط کردن هواپیمای مسافربری ایران در خلیج فارس تشکیل جلسه داد و پس از بحث و بررسی و استماع سخنان نمایندگان ایران و امریکا، سه روز پس از قبول و پذیرش قطعنامه از سوی ایران، با صدور قطعنامه ۶۱۶ تنها به اظهار اندوه و اعلام تسلیت به بازماندگان حادثه اکتفا کرد و قابل توجه آن که در آخرین بند قطعنامه، بر لزوم اجرای کامل و فوری قطعنامه ۵۹۸ به عنوان تنها اساس و پایه برای رسیدن به صلحی پایدار و عادلانه تاکید نمود .

ب . نقش دبیرکل در جنگ عراق علیه ایران

دبیرکل در اولین ساعات شروع جنگ، فعالیتش را برای خاتمه بخشیدن به جنگ آغاز کرد . در واقع، دبیرکل نخستین مرجع بین المللی بود که نسبت به حمله عراق علیه ایران با عنوان «برخورد» واکنش نشان داد . با تعویض دبیرکل و انتخاب خاویر پرز دکوئیار (۴۷) در سال ۱۹۸۲/۱۳۶۱ به عنوان دبیر کل جدید، فعالیت های دبیرکل در رابطه با مسائل جنگ، روندی رو به افزایش یافت . به طور کلی، عمده ترین فعالیت های دبیر کل را می توان تلاش در جلب نظر شورای امنیت به مساله جنگ عراق با ایران، مشورت و دیدارهای گوناگون با مقامات ایرانی و عراقی و اعضای شورای امنیت، اعزام هیات های متعدد به ایران و عراق و ارسال گزارش های آن ها به شورای امنیت، ابتکار ۱۲ ژوئن ۱۹۸۴ (۲۰ خرداد ۱۳۶۳) در خصوص خودداری طرفین از حمله به مناطق مسکونی، ابتکار طرح ۸ ماده ای در ماه مارس ۱۹۸۵ (فروردین ۱۳۶۴) و ارائه طرح اجرایی برای قطعنامه ۵۹۸ را نام برد . مجموعه اقدامات دبیرکل شامل زمینه هایی همچون وادار کردن ایران و عراق به پرهیز از حمله به مناطق مسکونی، به کارگیری سلاح های شیمیایی و بدرفتاری با اسرای جنگی (یا رعایت مقررات بین المللی) و نیز کاهش آلام و مصایب جنگ و در نهایت، پایان دادن به جنگ بود . (۴۸)

۱ . اقدامات دبیر کل در اولین سال جنگ

دبیر کل در ۲۲ سپتامبر ۱۹۸۰ (۳۱ شهریور ۱۳۵۹) با صدور اعلامیه ای، به دولت ایران و عراق پیشنهاد کرد به او اجازه دهند مساعی اش را در حل مسالمت آمیز برخورد دو کشور انجام دهد، ولی از ناحیه هیچ کدام پاسخی دریافت نکرد . در ظهر همین روز، سخنگوی سازمان ملل متحد در مصاحبه مطبوعاتی، اعلامیه دبیر کل را به اطلاع عموم رساند . روز بعد، دبیر کل براساس ماده ۹۹ منشور ملل متحد (۴۹) از شورای امنیت خواست با توجه به احتمال افزایش مخاصمه بین دو کشور، برای مذاکره پیرامون جنگ تشکیل جلسه دهد . این جلسه در همان روز تشکیل و منجر به صدور اولین بیانیه شورای امنیت گردید .

در ۲۴ سپتامبر ۱۹۸۰ (۲ مهر ۱۳۵۹) دبیرکل دو نامه جداگانه ولی با مضمون مشترک برای رؤسای جمهوری اسلامی ایران و جمهوری عراق فرستاد و خواستار خاتمه عملیات مسلحانه و حل و فصل مسالمت آمیز اختلافات شد . عراق در پاسخ به این نامه، از پذیرش خاتمه عملیات نظامی خودداری کرد و اقدام عراق را دفاع از خود دانست . دبیر کل در تاریخ ۲۵ سپتامبر ۱۹۸۰ (۳ مهر ۱۳۵۹) به شورای امنیت اطلاع داد که به رغم کوشش هایی که به عمل آورده، منازعه ایران و عراق در زمین، هوا و دریا ادامه دارد و موجب خسارات مالی و جانی شده است . براین اساس، از شورای امنیت خواست که مساله را به فوریت رسیدگی نماید . روز بعد، شورای امنیت تشکیل جلسه داد .

دبیرکل در آغاز جلسه شورای امنیت، (۵۰) خلاصه اقداماتی راکه درباره منازعه ایران و عراق انجام داده بود، به اطلاع شورای امنیت رساند و از شورا درخواست کرد که وظیفه خود را در مورد حفظ صلح و امنیت بین المللی به انجام رساند . سپس شورا تشکیل جلسه داد و قطعنامه ۴۷۹ را صادر کرد . در خاتمه جلسه، دبیرکل طی سخنانی از ایران و عراق تقاضا کرد که به قطعنامه ۴۷۹ پاسخ مثبت دهند . در پی این تقاضا، صدام حسین رئیس جمهوری عراق، در ۲۹ سپتامبر ۱۹۸۰ (۷ مهر ۱۳۵۹) نظر مساعد عراق نسبت به قطعنامه را به دبیر کل اطلاع داد . (۵۱) دبیر کل در ماه اکتبر ۱۹۸۰ (مهرماه ۱۳۵۹) به شورای امنیت اطلاع داد که تلاش هایش برای حل مساله کشتی هایی که در اروندرود به علت آغاز جنگ محبوس شده اند، عقیم مانده، در حالی که ایران مشروط به این که کشتی ها با پرچم سازمان ملل متحد آب های اروندرود را ترک کنند، با خارج شدن کشتی ها از اروند رود موافقت کرده است . اما عراق با خروج کشتی ها مشروط به این که پرچم عراق را نصب نمایند، موافق بود . چندی بعد، با نظر مساعد شورای امنیت، اولاف پالمه، نخست وزیر اسبق کشور سوئد، به عنوان نماینده شورا برای مذاکره با دولتین ایران و عراق درباره مسائل جنگ انتخاب شد . اولاف پالمه از سال ۱۹۸۰/۱۳۵۹ تا سال ۱۹۸۲/۱۳۶۱، ۵ بار به تهران و بغداد مسافرت کرد و با مقامات ایرانی و عراقی به مذاکره پرداخت . نتیجه تلاش دو ساله وی منجر به آزادسازی تعدادی از اسرای طرفین (۵۲) و خارج شدن ۶۳ کشتی تجاری خارجی گرفتار شده در اروند رود بود . (۵۳)

۲ . فعالیت های دبیرکل در سال ۸۳ – ۱۹۸۲/۶۲ – ۱۳۶۱

قطعنامه ۵۱۴ دبیرکل را مامور تهیه گزارش طی مدت سه ماه پس از صدور قطعنامه در مورد پیشرفت اجرایی قطعنامه کرد . دبیرکل در ۱۵ ژوئیه ۱۹۸۲ (۲۴ تیر ۱۳۶۱) – یعنی پیش از آن که مدت تعیین شده شورا به اتمام برسد – گزارش خود را، که مبنی بر پذیرش قطعنامه ۵۱۴ از سوی عراق و رد آن توسط ایران بود، تسلیم شورای امنیت کرد . ایران در ۲۸ اکتبر ۱۹۸۲ (۶ آبان ۱۳۶۲) از دبیرکل خواست تا هیاتی برای بازدید مناطق مسکونی ایران، که به وسیله نیروهای عراقی بمباران شده بودند، اعزام نماید . این درخواست در ۲ مه ۱۹۸۳ (۱۱ اردیبهشت ۱۳۶۳) تکرار شد . در این ایام، عراق هم تقاضای مشابهی مطرح کرد . متعاقب آن، دبیرکل تصمیم گرفت هیاتی را به دو کشور ایران و عراق اعزام کند . هیات اعزامی از ۲۰ مه (۲۹ اردیبهشت) تا ۱ ژوئن (۹ خرداد) از دو کشور بازدید به عمل آورد و گزارش خود را، که نشان دهنده خسارات سنگین مناطق مسکونی ایران و خسارات سبک عراق بود، تهیه و در ۲۰ ژوئن (۲۸ خرداد) دبیرکل آن را تسلیم شورای امنیت نمود .

این کشور (۵۵) در ۱۰ ژوئن (۱۸ خرداد) از دبیرکل خواست تا کمیسیونی برای بررسی وضعیت اسرای جنگی تشکیل دهد . دبیرکل برای تشکیل چنین کمیسیونی با کمیته بین المللی صلیب سرخ مشورت کرد، اما تلاش در این زمینه تا یک سال بعد بی نتیجه باقی ماند . ولی دبیرکل به تلاش هایش درباره حل و فصل مسائل جنگ ادامه داد . در این زمینه، دبیرکل در ۲۹ و ۳۰ سپتامبر ۱۹۸۳ (۷ و ۸ مهر ۱۳۶۱) با وزرای امور خارجه ایران و عراق در نیویورک ملاقات کرد و از آن نتیجه مثبتی به دست نیاورد . پس از آن، یعنی در ۱۱ دسامبر همان سال، موضع مخالف و موافق ایران و عراق را در خصوص قطعنامه ۵۴۰ به اطلاع شورای امنیت رساند .

۳ . مساعی دبیر کل در سال ۱۹۸۴/۱۳۶۳

دبیر کل در ۱۰ فوریه ۱۹۸۴ (۲۰ بهمن ۱۳۶۳) پیام های جداگانه ای برای ایران و عراق فرستاد و در آن نگرانی خود را از ادامه مخاصمه ایران و عراق و خسارات ناشی از آن و نیز تصمیمش را مبنی بر اعزام هیاتی برای بازدید تخریب مناطق مسکونی ایران و عراق ناشی از جنگ اعلام داشت . این اقدام در پاسخ به درخواست ۲۲ نوامبر ۱۹۸۳ (۱ آذر ۱۳۶۲) ایران صورت گرفت و در ۸ مارس ۱۹۸۴ (۶ اسفند ۱۳۶۳) دبیرکل مجددا به در خواست ایران، هیاتی برای بررسی اتهام کاربرد سلاح های شیمیایی توسط عراق علیه ایران اعزام داشت . این گروه پس از کسب نظر موافق عراق، عازم آن کشور نیز شد . گروه اعزامی پس از تحقیق و بازرسی، نظر ایران در مورد کاربرد سلاح شیمیایی قوای عراقی علیه ایران را تایید کرد، اما دبیرکل در گزارش های ۲۶ مارس (۱۵ اردیبهشت) خود به شورای امنیت، فقط به ابراز تاسف از کاربرد سلاح شیمیایی بدون ذکر نام کشور «عراق » بسنده کرد . (۵۶)

دبیرکل در ۹ ژوئن ۱۹۸۴ (۲۱ خرداد ۱۳۶۳) از رؤسای جمهوری ایران و عراق تقاضا کرد به حملات علیه مناطق مسکونی یکدیگر خاتمه دهند . ایران درخواست دبیرکل را پذیرفت و عراق نیز با تاکید بر این که ایران دیگر نباید نیروهای نظامی اش را در مراکز مسکونی متمرکز کند، به تقاضای دبیرکل جواب مثبت داد . در پی آن، دبیرکل تصمیمش را برای اعزام دو هیات به ایران و عراق برای نظارت بر عدم حمله به مناطق مسکونی، به اطلاع شورای امنیت رساند . دبیرکل پس از تایید شورا، دو هیات را در تاریخ های ۲۱ و ۲۶ ژوئن (۲ و ۷ تیر) در عراق و ایران مستقر کرد . ۳ روز بعد، دبیرکل با ارسال دو نامه از ایران و عراق خواست تا از تمرکز نیروهای نظامی در مناطق مسکونی خویش خودداری نمایند و تعهد خود را بر عدم کاربرد سلاح شیمیایی ابراز دارند .

۴ . کوشش های دبیر کل در سال ۱۹۸۵/۱۳۶۴

در ۱۱ تا ۱۷ ژانویه ۱۹۸۵ (۲۰ تا ۲۶ دی ۱۳۶۴) هیات سازمان ملل متحد از اردوگاه های اسرای جنگی در عراق و از ۱۸ تا ۲۵ ژانویه (۲۷ دی تا ۴ بهمن) همان سال از اردوگاه های اسرای جنگی در ایران بازدید به عمل آوردند و طی گزارشی در ۲۲ فوریه ۱۹۸۵ (۳ اسفند ۱۳۶۴) به دبیرکل اعلام کردند که در هیچ یک از دو کشور ایران و عراق، اسرای جنگی آن چنان که ادعا شده است، مورد بدرفتاری قرار نگرفته اند . (۵۷)

در پی ادامه حملات به مناطق غیر مسکونی، بار دیگر دبیر کل در ۹ مارس (۱۵ اسفند) با ارسال پیامی به رؤسای جمهوری ایران و عراق، از آنان خواست به توافق ۱۲ ژوئن ۱۹۸۴ (۲۰ خرداد ۱۳۶۳) مبنی بر عدم حمله به مناطق مسکونی عمل نمایند . همچنین وی در ۵ و ۱۵ مارس (۱۱ و ۲۱ اسفند) خواستار قطع این حملات و تعهد مجدد (۵۸) دو دولت نزد دبیر کل مبنی بر عدم حمله به هدف های غیر نظامی گردید .

دبیرکل از ۱۸ تا ۲۶ مارس (۲۷ دی تا ۵ بهمن) در نیویورک ضمن دیدار با معاون وزارت امورخارجه ایران و وزیر امورخارجه عراق، طرح ۸ ماده ای خود را به آنان عرضه داشت . این طرح گام نخستین (۵۹) برای وصول به طرحی جامع بود که مورد قبول طرفین باشد و تحقق موارد ذیل را پیشنهاد می کرد:

- قطع کلیه حملات علیه مراکز غیر نظامی و هوانوردی غیرنظامی پیش از ساعت ۵۹/۲۳ روز ۲۶ مارس (۵ بهمن) به وقت گرینویچ;

- رعایت ضوابط پروتکل ۱۹۲۵ ژنو (۶۰) در مورد عدم به کارگیری سلاح های شیمیایی و بیولوژیکی پیش از ۸ آوریل ۱۹۸۵ (۱۷فروردین ۱۳۶۴) ;

- خاتمه دادن به حملات علیه کشتی های غیر مسلح تجاری با هر پرچم و هر مالکیت که بین تنگه هرمز و بنادر کلیه کشورهای ساحلی در رفت وآمد هستند و عدم حمله به بنادر و ترمینال ها پیش از ساعت ۵۹/۲۳ روز ۳۰ آوریل ۱۹۸۵ (۸ اردیبهشت ۱۳۶۴) ;

- همکاری طرفین با کمیته بین المللی صلیب سرخ برای مبادله اسرای جنگی بر اساس کنوانسیون سوم ژنو (۶۱) ۱۹۴۹/۱۳۲۸ و حفظ تماس دایم طرفین با دبیرکل برای تحقق موارد مزبور .

دبیرکل از دولت ایران و عراق تقاضا کرد نمایندگانی را از ۱۶ آوریل ۱۹۸۵ (۴ اردیبهشت ۱۳۶۳) برای بحث و برقراری ارتباط مستمر به نیویورک اعزام دارند . ایران این طرح را پذیرفت، ولی عراق از پذیرفتن آن خودداری ورزید . (۶۲) به رغم مخالفت عراق، دبیرکل به کوشش هایش ادامه داد . وی در ۷ و ۸ آوریل (۱۶و۱۷ فروردین) به تهران و بغداد سفر کرد تا زمینه پذیرش و اجرای طرح ۸ ماده ای خود را بیش تر فراهم نماید . دبیر کل پس از بازگشت به نیویورک، گزارش سفر خود را تسلیم شورای امنیت کرد . او در این گزارش، اعلام کرد که ایران با وجود آن که مواضع شورای امنیت در قبال آغاز جنگ را ناعادلانه می داند، ولی خواستار صلح است . بر این اساس، وی خواهان شرکت دو طرف در بررسی همه جانبه منازعه موجود گردید .

۵ . تلاش های دبیرکل در سال ۱۹۸۶/۱۳۶۵

دبیرکل در ادامه تلاش هایش در ۱۱ فوریه ۱۹۸۶ (۲۱ بهمن ۱۳۶۵) خواهان هماهنگی همه تلاش های مربوط به خاتمه جنگ بر اساس طرح ۸ ماده ای خویش شد . در پایان سال، وی ضمن ابلاغ قطعنامه ۵۸۸ به وزرای امور خارجه ایران و عراق، از دو دولت ایران و عراق خواست مواضع خود در قبال قطعنامه ۵۸۲ و طرح ۸ ماده ای را اعلام کنند . متعاقب آن، دولت ایران مخالفت خویش را با قطعنامه ۵۸۲ و موافقت خود را با طرح ۸ ماده ای اعلام نمود، در حالی که عراق به دبیرکل اعلام کرد که فقط با اجرای قطعنامه ۵۸۲ (۶۳) موافق است . (۶۴)

در این سال، بار دیگر توجه دبیرکل به کاربرد سلاح های شیمیایی معطوف شد . وی در پی گزارش گروهی از کارشناسان اعزامی سازمان ملل متحد به جبهه های جنگ ایران و عراق، که مؤید کاربرد سلاح های شیمیایی توسط عراق علیه ایران بود، عراق را به خاطر استفاده از این سلاح ها محکوم کرد» (65) و شورای امنیت، که برای بررسی گزارش جدید گروه اعزامی کارشناسان تشکیل جلسه داده بود، کاربرد سلاح شیمیایی عراق علیه ایران را محکوم نمود . (۶۶)

در ۳ ژوئیه (۱۱ تیر) دبیر کل برای چندمین بار، از طرفین خواست از حمله به مناطق مسکونی همدیگر خودداری کنند . برای تحقق چنین هدفی، وی پیشنهاد کرد هیات های بازرسی و نظارت بر عدم حمله به مناطق مسکونی مجددا فعال شوند . در پی این درخواست، دو کشور ایران و عراق در ۱۴ اوت (۲۲ مرداد) به دبیرکل اعلام کردند که از حمله به مناطق مسکونی یکدیگر خودداری خواهند کرد . دبیرکل از این موضع جدید ابراز رضایت نمود . دبیرکل در ۳ اکتبر (۱۰ مهر) ضمن شرکت در جلسه شورای امنیت، طی سخنانی به نکات ذیل اشاره کرد:

- هشدار و ابراز نگرانی عمیق در خصوص طولانی شدن جنگ (مانند افزایش حملات به کشتی های تجاری کشورهای ثالث) ;

- نگرانی از تهدیدی که متوجه امنیت کشورهای همجوار است;

- ابراز تاسف از این که کوشش هایش در مورد پایان بخشیدن به جنگ به ثمر نرسیده است;

- ایران به خاطر عدم توجه به خواست های بنیانی اش نسبت به اجرای قطعنامه های شورای امنیت خودداری می ورزد، در حالی که عراق آماده اجرای قطعنامه هاست . (۶۷)

در پایان، ضرورت فوری رسیدگی به وضعیت میان ایران و عراق و لزوم برقرار نمودن اساس قابل قبولی برای مذاکره را یاداور شد . وزارت امورخارجه ایران در پاسخ به خواست دبیرکل، مواضع ایران را در قبال قطعنامه ۵۸۲ مطرح ساخت (۶۸) و آمادگی ایران در جهت جلوگیری از جنگ و یا گسترش آن به کشورهای همجوار از طریق همکاری با دبیر کل را اعلام نمود .

دبیرکل پس از دریافت تازه ترین نظرات ایران و عراق در مورد قطعنامه ۵۸۸ که در ۸ اکتبر (۱۶ مهر ماه) به تصویب رسیده بود، آن را به شورای امنیت منعکس ساخت و نسبت به مؤثر افتادن قطعنامه ۵۸۸ ابراز تردید و بدبینی نمود . (۶۹) همچنین در این گزارش، ضمن بر شمردن تعداد حملات انجام شده علیه کشتی ها در خلیج فارس، نسبت به گسترش جنگ به کشورهای همجوار اعلام خطر کرد و خواستار ارائه مبنایی شد که هر دو کشور برای مذاکره قبول داشته باشند . (۷۰)

۶ . اقدامات دبیر کل در سال ۱۹۸۷/۱۳۶۶

دبیرکل در یک مصاحبه مطبوعاتی در تاریخ ۱۳ ژانویه (۲۲ دی ۱۳۶۶) ضرورت یک تلاش تازه، مشترک و هماهنگ از سوی اعضای شورای امنیت (به ویژه اعضای دایم شورای امنیت) را برای حل منازعه متذکر گردید و تقاضا نمود که جلسه فوری شورای امنیت در سطح وزرای امورخارجه برای رسیدگی به جنگ تشکیل شود . این درخواست از سوی شورای امنیت مورد اجابت قرار گرفت . (۷۱)

در ۲۶ ژانویه (۵ بهمن) تلاش دبیر کل در اجلاس کنفرانس اسلامی در کویت برای یافتن راه حلی به منظور شکستن بن بست موجود، با شکست مواجه شد . در واقع، دبیرکل پس از نومیدی از اجرای طرح ۸ ماده ای، طرح دیگری در همین کنفرانس و در ۶ ماده، به طور محرمانه به طرفین ارائه کرد . طرح ۶ ماده ای وی رسیدگی به مسؤولیت جنگ (تعیین متجاوز)، برقراری آتش بس، بازگشت نیروهای دو طرف به مرزهای شناخته شده بین المللی، مبادله اسرا و حل جامع مسائل مورد اختلاف را پیش بینی کرده بود . (۷۲) عراق در مورد این طرح اعلام کرد که چنانچه رسیدگی به مسؤولیت جنگ، متاخر از سایر بندهای طرح مورد توجه قرار گیرد، با آن موافق است . (۷۳) سپس دبیرکل گزارش گروه اعزامی اش به جبهه های جنگ ایران و عراق را، که مؤید کاربرد مکرر سلاح شیمیایی بود، به شورای امنیت ارسال کرد و آن مبنایی برای صدور بیانیه ۱۴ مه (۲۲ اردیبهشت) در محکومیت کاربرد سلاح شیمیایی و طولانی شدن جنگ گردید . اما شورای امنیت این بیانیه را کافی ندید و در ۱۴ اوت (۲۱ مرداد) قطعنامه ۵۹۸ را تصویب کرد . دبیرکل پس از تصویب قطعنامه و در همان روز و در جلسه شورای امنیت، سخنانی به شرح ذیل ایراد نمود: این قطعنامه اوج تلاش های شورای امنیت برای پایان بخشیدن به مخاصمه ایران و عراق است و ضرورت دارد همه سیاست ها برای پایان یافتن منازعه با مواضع شورای امنیت هماهنگ شود و نیز ضروری است با مشورت طرفین درگیر و کشورهای همجوار، تمهیداتی برای امنیت و ثبات منطقه اندیشیده شود . دبیرکل افزود: تعیین هیاتی برای مشخص کردن شروع کننده جنگ، هدف اصلی ماست .

دبیرکل در روز تصویب قطعنامه ۵۹۸ متن قطعنامه را برای وزرای امور خارجه دو کشور فرستاد و خواستار نظر آنان گردید . (۷۴) ایران یک روز بعد، به آن جواب «نه رد و نه تائید» داد، ولی عراقی ها آن را پذیرفتند .

دبیرکل از ۱۱ تا ۱۴ سپتامبر ۱۹۸۷ (۱۹ تا ۲۲ شهریور ۱۳۶۶) به تهران و بغداد سفر کرد و با رؤسای جمهور دو کشور ایران و عراق دیدار نمود . وی در این سفر، کوشید تا نظرات طرفین را در مورد قطعنامه ۵۹۸ و طرح ۶ ماده ای به هم نزدیک کند . مجددا دبیرکل با رئیس جمهوری اسلامی ایران در نیویورک ملاقات کرد و در خصوص قطعنامه ۵۹۸ با وی مذاکره نمود . (۷۵) در پی این دیدارها، دبیرکل از ۲۶ سپتامبر تا ۱۰ اکتبر (۴ تا ۱۸ مهر) به ترتیب، با معاون وزارت امورخارجه ایران، وزرای امورخارجه پنج کشور عضو دایم شورای امنیت، وزیر امورخارجه عراق، و مدیرکل امور بین الملل وزارت امورخارجه ایران دیدار کرد . ماحصل این دیدارها منجر به ارائه طرح اجرای دبیر کل در ۱۰ اکتبر (۱۸ مهر) به شورای امنیت و سپس در ۱۵ اکتبر (۲۳ مهر) به وزرای امورخارجه ایران و عراق گردید . مفاد طرح اجرایی دبیرکل برای اجرای قطعنامه ۵۹۸ عبارت بودند از:

- اولا، دو کشور باید قطعنامه ۵۹۸ را در کل و در مجموع بپذیرند .

- ثانیا، هیچ بندی از قطعنامه بر دیگر بندهای آن ارجحیت و تقدم ندارد . بنابراین، در روز برقراری آتش بس، یک هیات بی طرف، بررسی مسؤولیت منازعه را شروع خواهد کرد .

- ثالثا، پس از برقراری آتش بس، عقب نشینی نیروهای نظامی به مرزهای شناخته شده بین المللی آغاز می گردد . (۷۶)

در ۱۰ دسامبر ۱۹۸۷ (۱۸ آذر ۱۳۶۶) دبیرکل مطابق نظرات موافق ایران و مخالفت عراق در خصوص طرح مزبور، (۷۷) خواستار تحرک جدیدی از سوی شورای امنیت برای اجرای قطعنامه ۵۹۸ شد . شورا در ۱۱ دسامبر (۱۹ آذر) بر تعهد و پای بندی شورای امنیت بر قطعنامه ۵۹۸ تاکید کرد و آن را تنها وسیله دستیابی به حل جامع، عادلانه و شرافتمندانه منازعه دانست .

۷ . نقش دبیرکل در آخرین سال جنگ

در سال ۱۹۸۸ (۱۳۶۷) دبیرکل به فعالیت خویش برای نزدیک کردن نظرات ایران و عراق و اجرای قطعنامه ۵۹۸ ادامه داد . در این زمینه، دبیرکل از آغاز سال میلادی تا ۱۷ ژوئیه (۲۹ تیر) – یعنی زمان پذیرش قطعنامه از سوی ایران – بیش از ۸ بار با مقامات عراقی و دو برابر آن با نمایندگان دولت ایران، دیدار و مذاکره کرد . وی ناچار بود ملاقات های بیش تری با مقامات ایرانی داشته باشد; زیرا ایران بر خلاف عراق، قطعنامه را کاملا نپذیرفته بود . در واقع، دبیرکل در تلاش بود که ایران را به قبول کامل قطعنامه تشویق و ترغیب نماید . بخش قابل توجهی از فعالیت دبیرکل در این مقطع زمانی، مصروف اعزام هیات های تحقیق در مورد کاربرد سلاح شیمیایی و توجه به نتیجه کار این هیات ها شد . علاوه بر آن، دبیرکل برای اعلام نظرات ایران و عراق و ارائه گزارش فعالیت های خود در مورد اجرای قطعنامه ۵۹۸ و گزارش گروه های تحقیق سازمان ملل متحد در خصوص کاربرد سلاح های شیمیایی در منازعه ایران و عراق، بیش از ۸ بار با اعضای شورای امنیت ملاقات نمود . (۷۸)

دبیرکل در پی درخواست مجدد ایران در ۲۱ و ۲۴ مارس (۱و ۴ فروردین) هیاتی برای بررسی کاربرد سلاح های شیمیایی به ایران و عراق فرستاد . گروه اعزامی کاربرد سلاح شیمیایی در جنگ را تایید کرد . هنگامی که دبیرکل گزارش گروه تحقیق را به شورای امنیت ارائه داد، شورا قطعنامه ۶۱۲ را به تصویب می رساند که دومین قطعنامه در مورد محکومیت کاربرد سلاح شیمیایی و اولین قطعنامه ای به شمار می آید که موضوع کاربرد سلاح های شیمیایی را مستقل از مساله جنگ بررسی کرده است .

ج . برخورد مجمع عمومی با مساله جنگ

با نگاهی به تبصره های ۱ و ۲ ماده ۱۱ منشور ملل متحد (۷۹) به نقش کم اهمیت تر مجمع عمومی در مقایسه با شورای امنیت و حتی دبیرکل در اقدامات مربوط به حفظ صلح و امنیت بین المللی پی می بریم، که یکی از علل توجه کم تر مجمع عمومی به جنگ عراق علیه ایران، به این علت برمی گردد . علت دیگر این مساله آن است که به موجب تبصره ۱ ماده ۱۲ منشور ملل متحد، مادام که شورای امنیت عملیاتی در مورد اختلاف و وضعیتی را تحت انجام و بررسی دارد، مجمع عمومی نباید نسبت به آن توصیه ای بنماید . (۸۰)

۱ . خطمشی مجمع عمومی درباره جنگ تحمیلی تا سال ۱۹۸۲/۱۳۶۱

مجمع عمومی سازمان ملل متحد در اجلاس ۳۵ خود، که در اکتبر ۱۹۸۰ (آبان ۱۳۵۹) برگزار شد، این امکان را برای نمایندگان دو دولت ایران و عراق فراهم آورد که نظرات خویش را در مورد جنگی که بین دو کشور در جریان است، بیان دارند، اما مجمع عمومی هیچ گونه موضعی در این باره اتخاذ نکرد . (۸۱) سعدون حمادی، وزیر امورخارجه عراق، به نمایندگی از دولتش در این اجلاس شرکت و طی سخنانی مفصل، ضمن برشمردن آنچه وی مداخله ایران در امور داخلی عراق قلمداد می کرد، اقدام علیه ایران را به منزله دفاع مشروع عراق برای حفظ حاکمیتش ذکر کرد و ایران را مسؤول جنگ معرفی نمود . همچنین وی آمادگی عراق را برای رعایت آتش بس و متوقف کردن عملیات جنگی مشروط بر این که ایران نیز چنین کند، اعلام کرد . (۸۲) در مقابل، نماینده ایران ضمن یادآورشدن سابقه تعرضات مرزی عراق به ایران و پناه دادن به ایرانیان مخالف، مخالفت ایران را با برقراری آتش بس، که متضمن شناخت متجاوز نباشد، اعلام کرد . جالب آن که در سال ۱۹۸۰/۱۳۵۹ نماینده عراق به ریاست کمیته ویژه افزایش کارایی اصل عدم توسل به زور در روابط بین المللی مجمع عمومی برگزیده شد . سپس در سال ۱۹۸۱/۱۳۶۰ نماینده عراق به ریاست سی و ششمین اجلاس مجمع عمومی انتخاب گردید . (۸۳)

۲ . مهم ترین اقدام مجمع عمومی در مورد جنگ در سال ۱۹۸۲/۱۳۶۱

مهم ترین اقدام مجمع عمومی سازمان ملل متحد درباره جنگ عراق علیه ایران در سال ۱۹۸۲/۱۳۶۱ به انجام رسید . در این سال، طبق تقاضای عراق، موضوع عواقب طولانی شدن برخورد مسلحانه بین ایران و عراق در دستور کار سی و هفتمین اجلاس عمومی قرارگرفت . مجمع عمومی در این اجلاس، قطعنامه شماره ۳/۳۷ خود را در تاریخ ۲۲ اکتبر ۱۹۸۲ (۳۰ مهر ۱۳۶۱) با اکثریت آراء (۸۴) به تصویب رساند . در مقدمه این قطعنامه، بر این اصول که هر دولتی باید از به کارگیری زور برای اشغال و تصرف سرزمین دیگر کشورها، اقدام به تجاوز و دخالت در امور داخلی سایر کشورها خودداری نماید و همه دولت ها باید تمامیت ارضی و حاکمیت همدیگر را محترم بشمارند، به حل مسالمت آمیز اختلاف اقدام و زمین های اشغالی را مسترد کنند، اشاره شده; ضمنا بر قطعنامه های صادر شده از سوی شورای امنیت تا این زمان و نیز بر بیانیه ۵ نوامبر ۱۹۸۰ (۱۴ آبان ۱۳۵۹) و ۱۵ ژوئیه ۱۹۸۲ (۲۴ تیر ۱۳۶۱) شورای امنیت تاکید گردیده بود . بخش دیگر قطعنامه به موارد ذیل اشاره داشت:

- منازعه ایران و عراق منجر به تلفات سنگین مادی و معنوی شده و صلح و امنیت را در معرض خطر قرار داده است .

- به عنوان اولین گام برای حل منازعه، برقراری آتش بس فوری و عقب نشینی نیروهای دو کشور مورد تاکید گرفت .

- از همه دولت ها خواست از هر اقدامی که موجب تشدید و تداوم مخاصمه موجود می شود، پرهیز کنند .

- از دبیرکل خواست از هر اقدامی که موجب تشدید و تداوم مخاصمه موجود می شود، بپرهیزد .

- از دبیرکل خواست به کوشش هایش برای حل برخورد ایران و عراق از طریق مشورت با طرفین ادامه دهد و دولت های عضو مجمع عمومی را از نتیجه اقداماتش مطلع نماید . متن اولیه قطعنامه، که توسط ۱۴ کشور از جمله عربستان، کویت، قطر، عمان، بحرین و امارات تهیه شده بود، ۱۸ روز پس از سومین قطعنامه شورای امنیت (قطعنامه شماره ۵۲۲) به تصویب رسید و تفاوت چندانی با قطعنامه ۵۲۲ شورای امنیت سازمان ملل نداشت . جالب آن که چند روز پیش از تصویب قطعنامه مجمع عمومی، ایران پیش نویس قطعنامه ای را به مجمع عمومی ارائه داد، ولی مجمع عمومی توجهی به آن نکرد . (۸۵)

۳ . مواضع مجمع عمومی تا پایان جنگ

مجمع عمومی در سال ۱۹۸۳/۱۳۶۲ به درخواست مجدد عراق، موضوع برخورد ایران و عراق و آثاری را که ممکن است داشته باشد، در دستور کار اجلاس سی و هشتم خویش قرار داد . در همین اجلاس، مجمع عمومی تصمیم گرفت این موضوع را همچنان در دستور کار خود نگاه دارد . مجمع عمومی در سال ۱۹۸۴/۱۳۶۳ در اجلاس سی و نهم خود، این تصمیم خود را تجدید کرد . در اجلاس چهلم ۱۹۸۵/۱۳۶۴، چهل و یکم ۱۹۸۶/۱۳۶۵، چهل و دوم ۱۹۸۷/۱۳۶۶ و چهل و سوم ۱۹۸۸/۱۳۶۷ نیز موضوع جنگ ایران و عراق در دستور کار مجمع عمومی باقی ماند، اما هیچ اقدام قابل توجهی در مورد جنگ انجام نگرفت . ولی در اجلاس چهلم مجمع عمومی، عراق به ریاست کمیته ششم (کمیته حقوقی) مجمع عمومی انتخاب شد . این کمیته وظیفه داشت در سال ۱۹۸۵/۱۳۶۴ طرح اعلامیه عدم استفاده از زور را تهیه نماید، در حالی که در همین سال، شورای امنیت در بیانیه ۲۵ آوریل (۵ اردیبهشت) خود بدون ذکر نام «عراق » ، به کارگیری سلاح شیمیایی علیه نیروهای ایرانی را محکوم کرد . (۸۶)

پی نوشت ها:

۱ – اشاره به مقدمه و تبصره یک ماده یک منشور ملل متحد است که وظایف خود را جزو اصلی ترین وظایف سازمان ملل متحد می داند .

۲ – با مراجعه به موادی از منشور ملل متحد (مانند ۱۱، ۲۴، ۹۹)، که وظایف عمده سه رکن مزبور را بیان داشته است، درمی یابیم که شورای امنیت، دبیر کل و مجمع عمومی نسبت به سایر ارکان، در ارتباط بیش تری با حفظ صلح و امنیت بین المللی قرار دارند و لذانقش این سه رکن در جنگ عراق علیه ایران چشمگیرتر بود .

۳ – دبیر خانه از ارکان اصلی سازمان ملل متحد است، نه دبیر کل، اما دبیرکل در راس دبیرخانه قرار دارد و اوست که در تمام جلسات شورای امنیت و مجمع عمومی شرکت می کند .

۴ – نسرین مصفا و دیگران، تجاوز عراق به ایران و موضع گیری سازمان ملل متحد، انتشارات مرکز مطالعات عالی بین المللی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، ۱۳۶۶، ص ۸۱ – ۸۳ .

۵ – قطعنامه (ressolution) با بیانیه (staement) متفاوت است . قطعنامه بر خلاف بیانیه، با رای گیری صادر می شود و از اعتبار و ضمانت اجرای بیش تری برخوردار است . همچنین قطعنامه تصمیم رسمی تلقی می شود که متعاقب جلسه رسمی صادر می گردد .

۶ – همان، ص ۹۱ – ۹۳ .

۷ – شورای امنیت جنگ ایران و عراق را تجاوز تلقی نکرد، بلکه از آن تحت عنوان «برخورد و منازعه » ، که به درگیری های پایین تر از تجاوز اطلاق می شود، یاد کرده است . این تعبیر در قطعنامه و بیانیه های بعدی شورای امنیت تکرار می شود .

۸ – «مساعی جمیله » یکی از راه های حل و فصل مسالمت آمیز اختلافات است که بر خلاف میانجیگری، به صورت پشت پرده توسط شخص یا دولت ثالث انجام می گیرد .

۹ – محمدحسین جمشیدی و دیگران، سازمان های بین المللی و جنگ ایران و عراق، تهران، دانشگاه امام حسین علیه السلام، ۱۳۷۴، ص ۸۸ .

۱۰ – منوچهر پارسادوست، نقش سازمان ملل در جنگ عراق و ایران، تهران، انتشارات شرکت سهامی انتشار، ۱۳۷۱، ص ۶۸ .

۱۱ – این قطعنامه، همانند سایر قطعنامه های شورای امنیت، از سوی ایران – به خلاف عراق – رد شد . ایران فقط قطعنامه ۵۹۸ را ابتداء به صورت «نه رد و نه قبول » پاسخ داد و سپس آن را پذیرفت .

۱۲ – طبق عرف بین المللی در جلسات شورای امنیت، وزرای خارجه کشورها در صورت لزوم شرکت می کنند، ولی چون در این زمان، ایران به علت اختلافات موجود بین بنی صدر (رئیس جمهور) و رجائی (نخست وزیر) فاقد وزیر امور خارجه بود، نخست وزیر ایران در جلسه شورای امنیت شرکت می کرد . ایران پس از این جلسه شورا، دست به تحریم شورا زد و دیگر در جلسات آن شرکت نکرد .

۱۳ – منوچهر پارسادوست، پیشین، ۱۶۹ – ۲۰۶ .

۱۴ – دبیر کل، اولاف پالمه، نخست وزیر اسبق سوئد، را به عنوان نماینده خویش به ایران و عراق فرستاد . پالمه تا قبل از تصویب قطعنامه ۵۱۴شورای امنیت، در سمت نماینده دبیر کل باقی ماند .

۱۵ – مهم ترین علت این واکنش جدید شورای امنیت را پیروزی قوای ایران در عملیات بیت المقدس، که منجر به بازپس گیری خرمشهر گردید، دانسته اند .

۱۶ – محمدحسین جمشیدی و دیگران، همان، ص ۹۰ .

۱۷ – اگرچه آنچه بین ایران و عراق روی داد، جنگ بود ولی چون در این قسمت پژوهش حاضر نقطه نظرات سازمان ملل متحد درباره جنگ مطرح می شود، الفاظی که آنان در این رابطه استفاده کرده اند، آورده می شود .

۱۸ – برخی از این اصول عبارتند از: احترام به حاکمیت، استقلال و تمامیت ارضی، عدم مداخله در امور داخلی یکدیگر، و مانند آن .

۱۹ – منوچهر پارسادوست، همان، ص ۹۰ .

۲۰ – این گزارش حاکی از اعلام موضع موافق عراق و موضع مخالف ایران در قبال قطعنامه ۵۱۴ بوده است .

۲۱ – محمدحسین جمشیدی و دیگران، همان، ص ۴۹۳ .

۲۲ – همان گونه که در مقدمه همین فصل اشاره شد، قطعنامه ها و بیانیه های شورای امنیت متاثر از شرایط موجود – داخل و خارج از ایران – بوده است . به عنوان مثال، قطعنامه ۵۱۴و۵۲۲ به ترتیب، پس از عملیات های «بیت المقدس » و «مسلم بن عقیل » صادر شده اند .

۲۳ – عباس هدایتی خمینی، شورای امنیت و جنگ تحمیلی عراق علیه جمهوری اسلامی ایران، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی، ۱۳۷۰، ص ۹۴ – ۹۵ .

۲۴ – از مجموع ۹ قطعنامه ای که شورای امنیت از بدو جنگ تا ۹ مهر ۱۹۸۸ (۱۹ اردیبهشت ۱۳۶۷) صادر کرده، فقط دو قطعنامه ۵۴۰ و ۵۲۲ با اکثریت آراء و نه اتفاق آرا به تصویب رسیده اند .

۲۵ – کنوانسیون های ۱۹۴۹ ژنو مربوط به رعایت حقوق اسرا، زخمی های نظامی و غیر نظامی و مانند آن هستند .

۲۶و۲۷ – عباس هدایتی خمینی، پیشین، ص ۱۸۲/ص ۲۱۷ .

۲۸ – بازشناسی جنبه های تجاوز و دفاع، تهران، دبیرخانه کنفرانس بین المللی تجاوز و دفاع، ۱۳۷۶، ج ۲، ص ۳۳ .

۲۹ – عباس هدایتی خمینی، همان، ص ۱۸۴ .

۳۰ – سال جدید میلادی در دی ماه هر سال آغاز می شود .

۳۱ – «اتحادیه عرب » شامل تعداد زیادی از کشورهای عربی است که در سال ۱۹۴۵ م . برای ایجاد هماهنگی و همکاری های گوناگون بین اعضا به وجود آمد .

۳۲ – حسن فتحی، تلاش های صلح آمیز در ۸ سال دفاع مقدس و حماسه مقاومت، تهران، ستاد فرماندهی کل قوا، ۱۳۶۹، ص ۱۱۶ .

۳۳ – این پروتکل در ۱۷ ژوئن ۱۹۲۵ میلادی (۲۷ خرداد ۱۳۰۴ ه . ش) به تصویب کشورها رسیده است .

۳۴ – در پیش نویس این قطعنامه، به جای اقدامات اولیه، «تجاوز اولیه » نوشته شده بود که در صورت تصویب، به معنای متجاوز شناخته شدن عراق بود .

۳۵ – در این قطعنامه نیز همانند سایر قطعنامه ها و بیش تر بیانیه ها، با درخواست از دبیر کل مبنی بر ارائه گزارش در مورد مراحل اجرایی قطعنامه یا بیانیه و یا با ذکر عنوان «شورا» موضوع را زیر نظر داشت و موضوع جنگ را برای بررسی های بعدی مفتوح نگاه می داشت .

۳۶ – محمدجعفر محلاتی، «تحول در روند برخورد شورای امنیت با مسائل جنگ تحمیلی » ، گزارش سمینار۴، (دی ۱۳۶۶)، ص ۳۵۰ .

۳۷ – شورای امنیت پیش از قطعنامه ۵۸۸، بیانیه دیگری در ۲۹ اوت ۱۹۸۶ میلادی (۷ شهریور ۱۳۶۵ ه . ش). صادر کرد که در آن، با ابراز نگرانی از توسعه احتمالی درگیری و افزایش حمله به کشتی های تجاری و مناطق غیر نظامی، بر تکرار مجدد بیش تر موضوعاتی که قبلا یاداوری کرده بود، پرداخت .

۳۸ – عباس هدایتی خمینی، همان، ص ۱۲۲ .

۳۹ – برای اولین بار در طول هفت سال جنگ، شورای امنیت به ماده ۳۹ منشور ملل متحد، که ناظر بر تشخیص وجود تهدید علیه صلح، بر هم خوردن صلح یااقدام به تجاوز است، اشاره کرد .

۴۰ – این قطعنامه به دلیل آن که شورا در مقدمه قطعنامه بر تصمیم خود مبنی بر خاتمه عملیات نظامی بین ایران و عراق تاکید می کند و نیز به دلیل اشاره قطعنامه به ماده ۳۹ و ۴۰، از جنبه توصیه ای خارج شد و حالت آمرانه به خود گرفت .

۴۱ – عباس هدایتی خمینی، همان، ص ۱۲۲ .

۴۲ – هر قطعنامه دارای ۲ قسمت مقدماتی و اجرایی است .

۴۳ – تحلیلی بر جنگ تحمیلی عراق علیه جمهوری اسلامی ایران، تهران، اداره کل امورحقوقی وزارت امورخارجه، ۱۳۷۰، ج ۱، ص ۱۶۶ .

۴۴ – ایران خواهان تعیین متجاوز پیش اجرای سایر مواد قطعنامه بود، ولی عراق خواستاراجرای قطعنامه به همان صورت مصوب بود .

۴۵ – محمدجواد لاریجانی، «تحرک بین المللی جمهوری اسلامی ایران در مورد جنگ تحمیلی » ، گزارش سمینار ۴، ص ۶۸۱ .

۴۶ – دو روز پس از حادثه ساقط شدن هواپیمای مسافری ایران توسط امریکا، ایران برای اولین بار پس از انقلاب، از شورای امنیت تقاضای رسیدگی کرد .

۴۷ – کورت والدهایم، تبعه اتریش، از سال ۱۹۷۱ م (۱۳۵۰ ش) به سمت دبیر کلی برگزیده شد و در سال ۱۹۸۲ م (۱۳۶۱ش) جای خود را به خاویر پرز دکوئیار، تبعه پرو، داد . دکوئیار از سال ۱۹۴۰ م (۱۳۲۹ ش) در خدمت وزارت امور خارجه کشورش بود .

۴۸ – تحلیلی بر جنگ تحمیلی عراق علیه جمهوری اسلامی ایران، ص ۱۷۰ .

۴۹ – این ماده می گوید: رئیس دبیرخانه (دبیر کل) می تواند در هر امری که به نظر او ممکن است حفظ صلح و امنیت بین المللی را به خطر اندازد، توجه شورای امنیت را جلب کند .

۵۰ – دبیرکل می تواند در تمام جلسات مجمع عمومی و شورای امنیت شرکت نماید .

۵۱ – منوچهر پارسادوست، همان، ص ۵۶ .

۵۲ – حدود۱۵۰ اسیر طی سه مرحله آزاد شدند . این اسرا عمدتامجروح وزخمی بودند .

۵۳ – محمدحسین جمشیدی و دیگران، همان، ص ۱۹۰

۵۴ – نیروهای مسلح ایران طی عملیات های بزرگی همچون ثامن الائمه، طریق القدس، فتح المبین، بیت المقدس، رمضان، والفجر مقدماتی، والفجر ۱ و عملیات های متوسطی همچون مطلع الفجر، محمد رسول الله صلی الله علیه و آله، مسلم بن عقیل و محرم، که تا اوایل تابستان ۱۳۶۲ به انجام رسیدند، قریب ۴۳ اسیر عراقی در اختیار گرفت .

۵۵ – طبق آمار مندرج در کتاب راهنمای عملیات جنگ ۸ ساله، آمار اسرای عراقی تا این تاریخ قریب ۳۷ هزار نفر بود .

۵۶ – کم ترین فعالیت دبیر کل در جنگ عراق علیه ایران در زمینه استفاده از سلاح های شیمیایی در جنگ بود . اما در هر حال، دو بار دبیر کل و دو بار شورای امنیت با ذکر نام «عراق » ، آن کشور را به خاطر استفاده از سلاح های شیمیایی علیه ایران محکوم کردند . (حسین علائی، جنگ شیمیایی تهدید فزاینده، تهران، اطلاعات، ۱۳۶۷، ص ۱۱۴).

۵۷ – محمدحسین پارسادوست، همان، ص ۱۶۱ .

۵۸ – همان گونه که اشاره شد، نخستین بار ایران و عراق در ۱۲ ژوئن ۱۹۸۴ (۲۲ خرداد ۱۳۶۳ ه . ش) چنین تعهدی را سپرده بودند .

۵۹ – تحلیلی بر جنگ تحمیلی عراق علیه جمهوری اسلامی ایران، همان، ص ۱۷۰ .

۶۰ – پروتکل ۱۹۲۵ میلادی (۱۳۰۴ ه . ش) ژنو ناظر بر ممنوعیت استفاده از گازهای خفه کننده و مسموم کننده ودیگر گازهای خطرناک و مواد میکروبی در جنگ است .

۶۱ – کنوانسیون سوم ژنو مربوط به مبادله اسرای جنگی و شرایط و چگونگی آن است .

۶۲ – تحلیلی بر جنگ تحمیلی عراق علیه جمهوری اسلامی ایران، همان، ص ۱۷۰ .

۶۳ – همان گونه که اشاره شد، قطعنامه ۵۸۸ تاکیدی بر اجرای قطعنامه ۵۸۲ بود و چیز جدیدی نسبت به قطعنامه ۵۸۲ نداشت .

۶۴و۶۵ – عباس هدایتی خمینی، همان، ص ۱۶۰/ص ۱۸۸ .

۶۶ – برای اولین بار در طول جنگ عراق علیه ایران، هم دبیر کل (در ۱۶ مارس) و هم شورای امنیت (در ۲۱ مارس) با ذکر نام «عراق » ، به کارگیری سلاح شیمیایی علیه نیروهای ایرانی را محکوم کردند .

۶۷ – منوچهر پارسادوست، همان، ص ۶۷۴ .

۶۸ – بخش هایی از قطعنامه ۵۸۲، مانند همکاری در جهت جلوگیری از گسترش جنگ و مبادله اسرا مورد قبول ایران قرار گرفت . ایران نیز طرح ۸ ماده ای دبیرکل را بنیانی مناسب برای تلاش های بیش تر برای برقراری صلح به شمار آورد .

۶۹ – عباس هدایتی خمینی، همان، ص ۱۳۲ .

۷۰ – دبیرکل با توجه به موافقت و مخالفت مکرر عراق و ایران با قطعنامه های قبلی شورای امنیت، معتقدبود: قطعنامه های قبلی شورا و حتی قطعنامه ۵۸۸ نمی توانند مبنایی برای مذاکره صلح باشد .

۷۱ – محمدحسین پارسادوست، همان، ص ۶۷۴ .

۷۲ – عباس هدایتی خمینی، همان، ص ۱۳۲ .

۷۳ – تفاوت عمده طرح ۸ ماده ای با طرح ۶ ماده ای دبیر کل، قرار دادن بندی در خصوص رسیدگی به مسؤولیت جنگ بود .

۷۴ – عباس هدایتی خمینی، همان، ص ۱۴۲ .

۷۵ – در این زمان، رئیس جمهوری ایران (آیة الله خامنه ای) برای شرکت در چهل و دومین اجلاس مجمع عمومی به تاریخ ۲۲ سپتامبر ۱۹۸۷ میلادی (۱مهر ۱۳۶۶ه . ش) در نیویورک به سر می برد .

۷۶ – دو بند اخیر اگرچه در قطعنامه ۵۹۸ مطرح شده، ولی دبیرکل با مساوی قرار دادن بندهای قطعنامه و تفکیک «آتش بس » از «عقب نشینی » ، دست به ابتکار جدیدی، که راه را برای اجرای قطعنامه فراهم می آورد، زد . (محمدحسین جمشیدی و دیگران، همان، ص ۱۱۴) .

۷۷ – جالب این که در همین زمان، ایران به قطعنامه ۵۹۸ جواب «نه رد و نه قبول » داده بود و عراق آن را پذیرفته بود .

۷۸ – عباس هدایتی خمینی، همان، ص ۳۰۲ – ۲۹۸ .

۷۹ – طبق تبصره های مزبور، مجمع عمومی در مواقعی که حفظ صلح و امنیت بین المللی نیازمند یک عمل مؤثر باز دارنده و یا وادارکننده باشد، باید آن را به شورای امنیت واگذار نماید . اما هر گاه اعضای شورای امنیت بر سر حفظ صلح و امنیت به توافق نرسند، مجمع عمومی می تواند راسا درباره حفظ صلح و امنیت بین المللی تصمیم بگیرد، ولی عدم اتفاق اعضای دایم شورای امنیت هیچ گاه در جنگ ایران و عراق پیش نیامد .

۸۰ – در عمل، این قاعده درست نیست; زیرا دست کم یک بار در جنگ ایران وعراق باوجود آن که جنگ تحت بررسی شورای امنیت بود، مجمع عمومی هم به بحث و صدور قطعنامه درباره جنگ پرداخت .

۸۱ – روزنامه اطلاعات، ۱ تا ۷ مهر ۱۳۵۹، ص آخر .

۸۲ – منوچهر پارسادوست، همان، ص ۱۶۷ .

۸۳ – نسرین مصفاو دیگران، همان، ص ۱۰۰ .

۸۴ – هر عضو سازمان ملل متحد در مجمع عمومی دارای یک رای است . در مسائل مهم (مانند حفظ صلح و امنیت بین المللی) رای موافق دو سوم اعضای حاضر رای دهنده، و در سایر مسائل، رای اکثریت مطلق اعضای حاضر رای دهنده ملاک است . در مورد قطعنامه ۳/۳۷ از ۱۳۵ عضو حاضر رای دهنده، ۱۱۹ عضو به آن رای موافق دادندواین قطعنامه ۴۵رای ازحدنصاب (۹۰رای) بیش ترداشت .

۸۵ – تحلیلی بر جنگ تحمیلی عراق علیه جمهوری اسلامی ایران، همان، ص ۱۶۷ .

۸۶ – محمدحسین جمشیدی و دیگران، همان، ص ۱۰۹ – ۱۰۶ .

منابع مقاله:

مرتضی شیرودی ، ؛

http://www.hawzah.net/Hawzah/Articles/Articles.aspx?id=74959&LanguageID=1